Huấn luyện bằng clicker, hoặc bằng lời
Clicker nói với chú chó “đúng rồi, phần thưởng đến đây” ngay khoảnh khắc nó làm đúng. Một tiếng click hay một từ ngắn đều được, và phương pháp thì như nhau.
- Clicker là một tín hiệu đánh dấu: một âm thanh ngắn mang nghĩa “đúng khoảnh khắc đó đã được thưởng”.
- Nạp tín hiệu trước: click rồi thưởng, mười đến hai mươi lần trong một căn phòng yên tĩnh, cho đến khi chó quay về phía bạn mỗi khi nghe tiếng.
- Click trong lúc hành vi đang diễn ra, không phải sau đó, và sau mỗi tiếng click luôn là một phần thưởng.
- Một từ như “Đúng rồi” cũng hoạt động y như vậy; khi hành vi đã học xong, bạn bỏ tín hiệu đánh dấu và giữ lại khẩu lệnh.
Huấn luyện bằng clicker thật ra là gì
Huấn luyện bằng clicker là một cách dạy bằng củng cố tích cực và một tín hiệu đánh dấu. Tín hiệu đánh dấu là một tín hiệu ngắn, rõ ràng, cho chó biết bạn thích khoảnh khắc nào. Phần thưởng đến một giây sau, nhưng tiếng click đã nói rõ nó dành cho điều gì.
Vấn đề nó giải quyết là thời điểm. Chó ngồi được nửa giây rồi lại đứng lên. Lúc tay bạn với tới túi đồ thưởng thì chó đã đứng, và phần thưởng rơi vào việc đứng. Tiếng click đủ nhanh để bắt được đúng lúc ngồi, nên chó học được điều bạn muốn chứ không phải điều tình cờ đang diễn ra khi đồ ăn đến.
Bản thân clicker không có ý nghĩa gì. Nó là một hộp nhựa nhỏ lần nào cũng phát ra cùng một âm thanh, và chính vì thế nó hữu ích: nó không bao giờ nghe bực bội, hào hứng hay mệt mỏi, và không phải là từ chó nghe cả ngày trong các cuộc trò chuyện. Ý nghĩa đến từ việc ghép nó với đồ ăn, và đó là việc đầu tiên bạn làm.
Cách nạp tín hiệu cho clicker
Nạp tín hiệu nghĩa là dạy chó rằng tiếng click báo trước một phần thưởng. Việc này mất vài phút và bạn chưa cần chó làm gì đặc biệt cả.
- Chọn một căn phòng yên tĩnh và chuẩn bị sẵn mười đến hai mươi miếng thưởng nhỏ, mềm. Cỡ hạt đậu là đủ.
- Click một lần, rồi cho đồ thưởng trong vòng một hai giây. Chó không cần ngồi hay nhìn bạn.
- Chờ vài giây, để tiếng click không thành tiếng ồn nền, rồi lặp lại.
- Thay đổi thời điểm: click khi chó đang đánh hơi sàn, nhìn đi chỗ khác hay đi ra xa một chút.
- Để ý cú quay đầu: khi chó quay phắt về phía bạn lúc nghe click, chờ đồ ăn, là tín hiệu đã được nạp.
Nhiều chú chó hiểu sau một hai buổi. Một mục tiêu hợp lý trước khi tiếp tục là chó quay về phía bạn chờ phần thưởng ở chín trên mười lần click. Rồi kiểm tra ở phòng khác, và sau đó ra ngoài, nơi mùi hương và tiếng động tranh giành sự chú ý.
Giữ yên tay cầm đồ thưởng cho đến sau tiếng click. Nếu đồ ăn chuyển động trước, chó sẽ học cách nhìn tay bạn thay vì lắng nghe âm thanh.
Một số chú chó giật mình vì tiếng kêu sắc. Hãy click trong túi áo, dùng loại clicker êm hơn hoặc chuyển sang từ đánh dấu. Nếu chó có vẻ sợ âm thanh nói chung, hãy đi chậm và hỏi bác sĩ thú y.
Thời điểm: đánh dấu đúng khoảnh khắc
Tiếng click đánh dấu điều đang xảy ra ngay lúc đó. Hãy click trong khi hành vi đang diễn ra: lúc mông chạm sàn, lúc mũi chạm lòng bàn tay, lúc dây chùng xuống. Tiếng click trễ một giây sẽ đánh dấu điều xảy ra tiếp theo, thường là việc đứng dậy.
Sau đó mới thưởng. Phần thưởng có thể đến sau một chút và không cần đưa nhanh tuyệt đối, vì tiếng click đã nối khoảng trống đó. Điều quan trọng là lần nào cũng có.
Mỗi tiếng click là một lời hứa. Hãy giữ lời, kể cả khi lỡ click hơi sớm.
Nếu lỡ click nhầm, vẫn cho đồ thưởng. Một miếng thưởng phí chẳng đáng gì, còn tiếng click lúc thì có đồ ăn lúc thì không sẽ nhanh chóng mất giá trị. Chiều ngược lại cũng vậy: đừng click để gây chú ý hay để gọi chó. Clicker dùng để đánh dấu; tên chó và khẩu lệnh mới dùng để yêu cầu.
Những điều nên dạy đầu tiên với clicker
Những hành vi đầu tiên tốt nhất là ngắn, dễ thấy và dễ click: chạm mũi vào tay và ngồi. Cả hai đều dạy chó rằng chính hành động của nó làm tiếng click vang lên, và đó mới là bài học thật sự của huấn luyện bằng clicker.
Chạm mũi vào tay
- Đưa lòng bàn tay mở cách mũi chó vài xăng-ti-mét. Phần lớn chó sẽ ngửi vì tò mò.
- Click ngay khi mũi chạm lòng bàn tay, rồi thưởng bằng tay kia.
- Rút tay lại rồi đưa ra lần nữa, lệch sang trái hoặc phải một chút.
- Khi chó chạm vào lòng bàn tay trong vòng hai giây ở phần lớn các lần, hãy thêm từ “Chạm” ngay trước khi đưa tay.
- Đưa tay ra xa một bước để chó phải đi tới mới chạm được.
Ngồi
Cầm đồ thưởng ở mũi chó và từ từ đưa lên rồi ra sau qua đầu. Khi đầu ngẩng lên, mông thường hạ xuống. Click lúc mông chạm sàn, rồi thưởng. Sau vài lần, làm cùng động tác tay nhưng không cầm đồ ăn, click và thưởng bằng tay kia. Thêm khẩu lệnh “Ngồi” ngay trước động tác khi chó đã ngồi đều đặn.
| Kỹ năng | Cấp 1 | Cấp 2 | Cấp 3 |
|---|---|---|---|
| Clicker | Quay về phía bạn ở 9 trên 10 lần click, phòng yên tĩnh | Quay lại trong vòng một giây ở bất kỳ phòng nào | Quay lại ở 4 trên 5 lần click ngoài trời |
| Chạm mũi vào tay | Mũi chạm lòng bàn tay trong 2 giây, 8 trên 10 lần | Đi vài bước để chạm, có đồ chơi gần đó | Chạm ngay khẩu lệnh đầu tiên ngoài trời, 4 trên 5 lần |
| Ngồi | Ngồi trong 2 giây sau khẩu lệnh và động tác tay, 8 trên 10 lần | Ngồi ngay khẩu lệnh đầu tiên khi có xao nhãng nhẹ | Ngồi ngay khẩu lệnh đầu tiên ngoài trời, 4 trên 5 lần |
Các cấp trong bảng theo một quy tắc đơn giản: làm cho dễ và chắc trước, rồi mỗi lần thêm một độ khó. Một căn phòng mới, rồi một chút xao nhãng, rồi ra ngoài trời. Nếu chó thất bại hai lần liền, hãy quay lại bước dễ gần nhất vài lần và kết thúc ở đó.
Clicker hay từ đánh dấu
Bạn không cần một chiếc clicker bằng nhựa để huấn luyện kiểu clicker. Một từ ngắn cũng dùng làm tín hiệu đánh dấu được, và nhiều huấn luyện viên dùng cả hai: clicker để dạy những điều mới cần chính xác, từ đánh dấu cho những lúc thường ngày khi tay bạn đang bận.
- Clicker lần nào cũng kêu giống nhau; một từ thì thay đổi đôi chút theo tâm trạng và giọng nói của bạn.
- Tiếng click rất nhanh và chính xác, giúp ích khi dạy một hành vi mới.
- Một từ thì lúc nào cũng có sẵn và để cả hai tay rảnh, giúp ích khi đi dạo và trong cuộc sống hằng ngày.
- Nhiều người dạy điều mới bằng clicker và dùng từ đánh dấu cho những kỹ năng chó đã biết.
Nếu chọn một từ, hãy chọn từ bạn không nói suốt ngày trong lời nói bình thường. “Đúng rồi” là lựa chọn kinh điển; có người thích một âm thanh ngắn, lạ tai. Lần nào cũng nói bằng cùng một giọng trung tính và nạp tín hiệu y như clicker: nói từ đó, rồi thưởng, cho đến khi chó quay lại khi nghe thấy.
Chỉ dùng tín hiệu đánh dấu để dạy. Nói “giỏi lắm” khi vuốt ve chó thì không sao, nhưng hãy tách nó khỏi tín hiệu đánh dấu để tín hiệu luôn rõ nét.
Những lỗi thường gặp với clicker
- Click mà không thưởng. Tiếng click sẽ sớm chỉ còn là tiếng ồn.
- Click quá muộn. Rốt cuộc bạn thưởng cho khoảnh khắc sau hành vi.
- Click nhiều lần cho một hành vi. Một click, một phần thưởng, lần nào cũng vậy.
- Cầm clicker ngay trước mặt chó. Hãy giữ nó bên hông hoặc trong túi.
- Buổi tập quá dài. Hai đến năm phút, rồi dừng khi chó vẫn còn muốn tập.
- Dùng tiếng click để gọi về hay gây chú ý. Hãy gọi bằng tên hoặc khẩu lệnh.
Đồ thưởng quan trọng hơn người ta nghĩ. Hãy dùng miếng nhỏ, mềm mà chó nuốt nhanh được, để buổi tập giữ được nhịp. Tính chúng vào khẩu phần ăn hằng ngày, nhất là với chó nhỏ và chó con.
Khi nào thôi dùng clicker
Clicker dùng để dạy, không phải dùng mãi. Khi chó đã ngồi ngay khẩu lệnh đầu tiên ở nhiều nơi khác nhau, bạn không cần đánh dấu mỗi lần ngồi nữa. Giữ khẩu lệnh, khen ngợi, và thỉnh thoảng cho đồ thưởng, đôi khi cho những lần làm nhanh nhất hay gọn nhất.
Hãy mang clicker trở lại mỗi khi dạy điều mới hoặc muốn trau chuốt một chi tiết: gọi về nhanh hơn, ngồi thẳng hơn, chào hỏi bình tĩnh hơn. Chó sẽ nhớ nó nghĩa là gì, và bạn sẽ thấy kỹ năng mới đến nhanh hơn với một chú chó đã hiểu trò chơi.
Huấn luyện bằng clicker hợp với mọi lứa tuổi. Chó con học rất nhanh, còn chó lớn tuổi thường thích vì nó cho chúng một cách rõ ràng, nhẹ nhàng để nhận thưởng mà không chịu áp lực nào.
Clicker trên mọi màn hình bài học trong Lapka
- Kể cho Lapka đôi chút về chú chó của bạn, và kế hoạch hằng ngày sẽ gợi ý những bài học ngắn, gồm nạp tín hiệu clicker, chạm mũi vào tay và ngồi.
- Dùng nút clicker lớn trên màn hình bài học hoặc trong mục Công cụ, hay clicker riêng hoặc từ đánh dấu của bạn: khi đó nút bấm chỉ đơn giản là đếm số lần lặp lại.
- Cho biết bài học diễn ra thế nào, và Lapka sẽ mở cấp tiếp theo, lặp lại cấp này hoặc đưa một kỹ năng đã quên trở lại để ôn.
Câu hỏi thường gặp
Có cần một chiếc clicker thật không?
Không. Một từ đánh dấu như “Đúng rồi” cũng hoạt động y như vậy. Lapka cũng có clicker trên màn hình bài học và trong mục Công cụ.
Nạp tín hiệu cho clicker mất bao lâu?
Thường là một hai buổi ngắn với mười đến hai mươi lần click và thưởng, cho đến khi chó quay về phía bạn khi nghe tiếng.
Sau này có thể thôi dùng clicker không?
Có. Khi hành vi đã học xong, giữ lại khẩu lệnh và thỉnh thoảng thưởng. Tín hiệu đánh dấu là để dạy những điều mới.
Nếu chó sợ tiếng click thì sao?
Click trong túi áo cho nhỏ tiếng, dùng clicker êm hơn hoặc chuyển sang từ đánh dấu. Nếu chó sợ nhiều loại âm thanh, hãy hỏi bác sĩ thú y.
Huấn luyện bằng clicker có hợp với chó con không?
Có. Chó con học tiếng click rất nhanh. Giữ mỗi buổi tập vài phút và dùng đồ thưởng thật nhỏ.
Có thể huấn luyện chó lớn tuổi bằng clicker không?
Có. Chó trưởng thành và chó già cũng học được. Hãy chọn những hành vi dễ và giữ buổi tập ngắn, thoải mái.
